لوریس چکناواریان: عاشق که نباشم، انگار مُرده‌ام

موسیقی ما- شب گذشته، «لوریس چکناواریان»‌ – آهنگ‌ساز و رهبر برجسته‌ی ارکستر- گفت‌وگویی با آرش امینی (رهبر ارکستر) داشت و در آن به مرور بر آثار و خاطرات خود پرداخت و در آن اشاره کرد که اگرچه بیش از دو ماه است که در آپارتمانِ منزلش به سر می‌برد، اما آن‌قدری درگیر ساختِ آهنگ است که نمی‌داند روزهای‌ش چگونه می‌گذرد. او البته یک توصیه‌ی بسیار مهم نیز داشت: « بیاییم دست به دست هم بدهیم و فرهنگ کشور را بازسازی کنیم تا آینده‌ی این کشور را بسازیم.»

از کودکی می‌دانستم اثری براساسِ موسیقی زورخانه خواهم نوشت
در ابتدای این برنامه بخشی از اثر «رستم و سهراب» پخش شد و او درباره‌اش گفت: «این قسمت شروع اپرای «رستم و سهراب» است. من از کودکی عاشق موسیقی زورخانه بودم. البته نمی‌دانستم چیست؟ ولی وقتی از رادیو پخش می‌شد تحت تأثیر قرار می‌گرفتم. بزرگ‌تر که شدم زورخانه را پیدا کردم و عاشق سنت‌ها و فرهنگ آن شدم. ۱۲ سال داشتم که با خودم گفتم اگر روزی اپرا بنویسم؛ حتما اولین ریشه در فرهنگ زورخانه‌ای خواهد داشت؛ البته آن موقع نمی‌دانستم که چه کار سختی است. وقتی که بزرگ شدم خواستم در ایران این اپرا را اجرا کنم ولی دیگران به مهرداد پهلبد (نخستین وزیر فرهنگ و هنر) می‌گفتند که به من اجازه این کار را ندهد. با مادرم به وزارت‌خانه رفتم و به وزیر شکایت کرد که «چرا نمی‌گذارید پسر من این قطعه را اجرا کند؟» پهلبد به مادرم گفت: «پسرت کدام است؟» مادرم مرا نشان داد و او وقتی مرا دید، گفت: «تو فسقلی همه هنرستان را به هم ریختی. من دخالت نمی‌کنم و برو کارت را انجام بده.». بعد از آن که به اتریش که رفتم آقای پهلبد نزد من آمد و مرا دعوت کرد که به ایران بیایم و در خدمت کشورم باشم. ولی من گفتم به شرطی قبول می‌کنم که سفارش اپرای «رستم و سهراب» را به من بدهید و او نیز پذیرفت. ولی وقتی به ایران آمدم دیگر موسیقیدان‌ها آن‌قدر کارشکنی کردند که قرارداد ما لغو شد.»
 
چکناواریان درباره روند ادامه تکمیل اثر «رستم و سهراب» در طی سال‌ها، گفت:« ۲۴ سال داشتم که دوباره به اتریش رفتم. می‌خواستم کارمینا برانا را ببینم و با سختی موفق به انجامش شدم. وقتی مرا دید، گفت: «با من چه کاری داری؟» گفتم که اپرا نوشته‌ام. از من خواست که بخشی از آن را با پیانو برایش بنوازم که خوشش آمد و گفت که این کار را ادامه دهم. به او گفتم نمی‌توانم آنجا بمانم و از پس هزینه‌ها برآیم؛ ولی او به من کمک کرد که بتوانم در آنجا بمانم. وقتی به من خبر داد که قصد دارد کمکم کند واقعا گریه‌ام گرفته بود که در ایران می‌گفتند باید این کار را متوقف کنم ولی در آنجا این گونه از من حمایت می‌کردند. البته آنچه که آنجا نوشتم کاملا غرب‌زده بود و نیاز داشتم فرهنگ بیشتری از ایران را با آن بیامیزم. در نهایت ۲۵ سال طول کشیده که کلیه بخش‌های این اثر را تکمیل کردم.»
 
او همچنین درباره تجربه‌اش از اولین اجرای این اثر در ایران، گفت: «در ایران از من خواستند این اثر را اجرا کنم؛‌ ولی وقتی متوجه شدند زمان آن دو ساعت و ۲۰ دقیقه است، سوال کردند که آیا آنتراکت دارد؟ گفتم نه! به من گفتند که باید آن را کوتاه کنم چون مردم به این مدت زمان عادت ندارند و سالن را ترک خواهند کرد. من نیز گفتم مهم نیست، من به کارم ادامه خواهم داد. به یاد دارم که هوا سرد بود و مردم کم‌کم به داخل سالن آمدند و آن را پر کردند. در تمام مدت هیچ صدایی نشنیدم. وقتی اپرا تمام شد چند ثانیه دستم را پایین آوردم، سکوت مطلق بود. یکهو صدای تشویق تماشاچیان بلند شد. برگشتم دیدم هیچ‌کس سالن را ترک نکرده است. این بزرگ‌ترین هدیه برای من بود. بیرون که رفتم دیدم ۳۰۰ نفر منتظر بودند تا از من امضا بگیرند. گویا این هدیه‌ای از طرف خدا برای زحماتم بود.»

برای «سیمرغ» از آقای پایور کمک گرفتم
 
این آهنگساز درباره اثر «سیمرغ» که برای سازهای ایرانی نوشته است، توضیح داد: «وقتی از اتریش برگشتم رییس صداخانه ایرانی بودم. استاد پایور و گروهشان در اتاق بغلی من بودند. من نیز از موقعیت استفاده کردم و درباره سازهای ایرانی یاد گرفتم. می‌خواستم اثری بسازم که پلی‌فونیک (چندصدایی) و متفاوت باشد. این مسئله را با آقای پایور در میان گذاشتم، خیلی استقبال کرد ولی گفت که کار سختی است. استاد پایور خیلی با من همکاری کرد و یک ماه طول کشید که اثر را ضبط و آماده کردیم.
 
وطن همیشه برای‌م الهام‌بخش بوده است 

چکناواریان در ادامه از عشق به کشورش گفت: «به ایران بازگشتم چون وطنم را دوست دارم و همیشه برایم الهام‌بخش بوده است. درست است که در موسیقی عقب مانده‌ایم ولی ایران، فرهنگ و ادبیاتی غنی دارد. از کودکی به دسته‌های عزاداری می‌رفتم و موسیقی آن را جمع می‌کردم. در نهایت نیز اثر عاشورا را با الهام از این مراسم‌ها نوشتم. احتمالا تلویزیون اثر عاشورا را اجرا کند.»
 
تعداد زیادی از آثارم منتشر نشده است 

«چکناواریان» در ادامه توضیح داد: «من هفت اپرای مولانا، سیاوش، پردیس و پریسا، ضحاک و صادق هدایت دارم که متأسفانه هیچ کدام جز یکی از آنها اجرا نشد، ولی شاید وقتی من رفتم این کارها اجرا شود. من از جمله آهنگسازان خوشبختی هستم که تعدادی از کارهایم ضبط و بعضی از آنها اجرا شده است. مثلا کاری که به مناسبت تولد ۹۰ سالگی جهان‌پهلوان تختی نوشتم، احتمالا توسط یک اسپانسر انگلیسی ضبط کنم تا مردم آن را بشنوند. من واقعا عاشق او و شخصیتش بودم البته آثاری نیز وجود دارد که به خاطر نبود اسپانسر، نتوانسته‌اند روی صحنه بروند. البته این امری معمول است؛ بعضی آثار، در طول زندگی یک موسیقی‌دان اجرا نمی‌شود. ولی در نهایت این اتفاق می‌افتد. اکنون اجرای یک اپرا در ایران کار سختی است؛ چون در اینجا اسپانسر نداریم، بلکه سرمایه‌گذار داریم. امیدوارم در طول زندگی خود بتوانم چند اثر دیگر را اجرا و حتی چاپ کنم. وزارت ارشاد حمایتی نمی‌کند و من هم تا پولی دستم می‌آید صرف انتشار کارهایم می‌کنم. امیدوارم اسپانسرهایی باشند که از هنرمندان حمایت کنند؛ چون یک کشور بدون هنر و فرهنگ هیچ است. فرهنگ مانند تاجی است که باید روی سر خود بگذاریم؛ به‌خصوص با این همه شاعر و ادیبی که داشته‌ایم. اگر از هنر حمایت شود ایران گلستان می‌شود و مردم تمام کشورهای دنیا مقهور فرهنگ ما خواهند شد.»‌
 
عباس کیارستمی با من قهر کرد 
 
او همچنین درباره خاطرات خود با عباس کیارستمی گفت: «آقای کیارستمی فیلم مستندی را ساخته بود و از من خواست که برای فیلمش آهنگ بسازم ولی وقتی فیلمش را دیدم به او گفتم که این فیلم خودش موسیقی است و موسیقی نمی‌خواهد، ولی او از دست من ناراحت شد و رفت. کارش واقعا خوب بود و با موسیقی خراب می‌شد و بعدا که کارش موفق شد، خودش فهمید منظورم چه بوده است.»
 
همیشه عاشق هستم 
 
این هنرمند که شعر هم می‌گوید و اشعارش عاشقانه‌ هستند، درباره آنها توضیح داد: «افتخار می‌کنم که همیشه عاشق هستم و عشق برایم خیلی مهم است. اگر نباشد حس می‌کنم که مرده‌ام. من شاعر نیستم ولی هر کسی می‌تواند عاشق باشد و حرف قلب خود را به روی کاغذ بیاورد. من اگر همیشه عاشق نباشم نمی‌توانم کار هنری کنم.»

او همچنین درباره کار اخیر خود که برای ایام کرونا نوشته نیز توضیح داد: «زبان موسیقایی این اثر با دیگر کارهایم متفاوت است؛ چون هر هنرمندی رشد می‌کند و کم‌کم خط خود را پیدا و حس خود را پیاده می‌کند. این یک اثر آبستره بود و برای فضایی که کرونا ایجاد کرده، مناسب است. باید وقتی اثری را گوش می‌کنی گوشهایت را متناسب با آن آماده کنی. باید هرچه را که می‌خوانی و می‌بینی، به این فکر کنی که دلیلش چه بوده است؟»‌